Pojawia się potrzeba rozróżnienia kluczowego dla zrozumienia.
Mamy:
1) Zniewolenie – cudza wola nami kieruje.
2) Mamy zależność (jednostronny wpływ).
3) Mamy współzależność (dwukierunkowy wpływ).
4) Mamy różne stopnie zniewolenia, zależności i współzależności. Mamy również źródła pośrednie i bezpośrednie zależności. Mamy różną podatność na nieświadomą zależność. Środki manipulacji będą źródłami pośrednimi, gdyż one wpływają na to, że tobie się wydaje, że jesteś niezależny, a robisz to, co manipulator chciał uzyskać.
I tu pojawia się klucz: świadomość. Bywa bolesna na początku, a potem pozwala rzeczywiście wybierać źródła zależności: np: wybór pracy, wybór męża, wybór tematu rozmowy. Nawet nasze ustosunkowanie się np.: „zgadzam się lub nie zgadzam się” nie jest niezależne. Zależy od naszej wiedzy, zbioru wartości, przekonań, wzorców reagowania emocjonalnego, na które można wpływać wolą zewnętrznego czynnika. Świadomość zależności jest przykra. Jednak dzięki rozróżnianiu zależności, współzależności i zniewolenia odzyskujemy częściową kontrolę.
Wróćmy do stwierdzenia, że istnieją wolności przedmiotowe, które zwiększają stopień i zakres niezależności: wolność OD X, wolność DO Y. Człowiek jest częścią różnych struktur i systemów m.in. rodziny, partnerstwa, pracy. Struktury te ograniczają wolność wyboru. Najczęściej mogę wybrać to, na co pozwalają struktury. Zdarza się, że ludzie wybierają zachowania nieakceptowane przez struktury, wówczas dochodzą koszty wyboru. Warto zdawać sobie sprawę z tych kosztów przed podjęciem takiego wyboru i ocenić, czy koszty te są akceptowalne dla jednostki.
Codziennym ograniczeniem, któremu podlega każdy z nas jest indywidualna osobowość, wykształcona w interakcjach temperamentu jednostki ze środowiskiem. Można by rzec, że jest to główne zniewolenie człowieka, dodajmy plastyczne zniewolenie, bez którego nie sposób żyć. Zniewolenie plastyczne, a więc w pewnym zakresie modyfikowalne. Indywidualna osobowość jest schronieniem człowieka, zbudowanym dla ochrony psychicznej i fizycznej indywidualności. To osobowość odpowiada za nasze kontakty ze światem. Testy osobowości wykazują, że ludzie różnią się w tym zakresie.
Świadomość zależności jest cenna, to ona, wbrew pozorom, poszerza zakres wolności. Ja jestem podmiotem współzależnym: kreowanym i kreującym.
20. Czy niezależność myśli wyklucza jej podatność na wpływy?
Żyjemy w określonym środowisku, jesteśmy współzależni, dzielimy część myśli z innymi. Zmieniamy nasze myśli pod wpływem kontaktu z myślą innego człowieka wyrażoną mową, pismem lub obrazem. Można wywołać, wykorzystując skojarzenia i techniki wpływu, jakieś klasy i kierunki myśli. Czy wówczas możemy mówić o wolności myśli? Do wolności myśli potrzebne jest moim zdaniem dojrzałe Ego, nie przerośnięte Ego, ale dojrzałe, które jest świadome źródeł pochodzenia wpływu, które świadomie wybiera pewne opcje, zdając sobie sprawę ze stopnia ich wiarygodności.
Dużym źródłem zależności myśli jest ograniczony dostęp do informacji. Osąd wyrabia się w kontakcie ze zdarzeniem, w kontakcie z informacją. Propaganda, kreowanie obrazu rzeczywistości na czyjeś potrzeby jest podobna do okularów, które zniekształcają obraz rzeczywistości. Jeśli nie mamy dostępu do alternatywnych źródeł informacji będziemy zniewoleni przez propagandę. Człowiek nieświadomy noszenia okularów będzie mówił, że jest wolny, człowiek świadomy noszenia okularów, będzie świadomy, że świat jest inny, niż go postrzega, a przy braku alternatywnych źródeł wiarygodnych informacji swoją niezależność myśli będzie mógł wyrazić jednie poprzez stwierdzenie: nie wiem, jak jest naprawdę.
Drążmy głębiej. Oglądaliśmy film o pewnym wydźwięku. Nasza świadomość, a więc i wola, bo o woli możemy mówić w obecności świadomości nie miała szans ustosunkować się do wydźwięku, on był w tle. Po filmie postawiono nas w sytuacji decyzyjnej i wybraliśmy w zgodzie z wydźwiękiem filmu. Może nam się wydawać, że myśl była wolna. Czy rzeczywiście była wolna?
Mamy dwa ośrodki decyzyjne: podświadomość i świadomy wybór, który jest zależny od podświadomości, gdyż to z niej wydobywają się skojarzenia, a więc to, co zostaje poddane świadomej obróbce. Do świadomości dostaje się ograniczony przez podświadomość wybór skojarzeń. Czy to będzie wolny wybór?
Myśl nigdy nie jest wolna, zawsze jest zależna. Możemy tylko, świadomi zależności, wybierać pomiędzy źródłami tych zależności. W świadomym wyborze realizuje się wolność.
